Fon Krizi: Herkes Biliyordu

Çark nasıl döndü

Fon, kendi çevresindeki şirketin hissesini topladı. Hissenin borsadaki payı azdı; az alımla fiyat uçtu. Fiyat uçunca fon değerlendi. Getiriyi gören para yatırdı. Gelen parayla yine aynı hisse alındı.

Rakamlar ortada. Tera'nın ana fonu üç yılda yüzde 60 binin üzerinde kazandırdı. Destek Finans Faktoring 15 milyar liradan 1,3 trilyon liraya çıktı; borsanın ikinci büyük şirketi oldu. Dolaşımdaki Destek hisselerinin yüzde 39'u Tera fonlarındaydı.

Kâğıt üstünde herkes zengindi. Ama o fiyattan alıcı yoktu. SPK 28 Ağustos'ta yoğunlaşmaya sınır koydu. Çıkış başladı. Yalnız Pusula'dan 132,7 milyar liralık talep geldi. Fon hisseyi satamadı. 15 Eylül'de ödeyemedi. 17 Eylül'de SPK yedi şirketin 131 fonunu kapattı.

Kimler var

Önce not: Aşağıdakiler soruşturma aşamasıdır. Hüküm yok. Adı geçenler suçlamaları reddediyor.

Toplam: 206 şüpheli, 85 tutuklu, 23 firari. İncelenen hisse sayısı 41.

Dosya iş dünyasında bitmiyor. Savcılık, eski SPK Başkanı İbrahim Ömer Gönül için "görevi kötüye kullanma"dan soruşturma izni istedi. Eski bakan Fatma Betül Sayan Kaya'nın 163 milyon liralık yatırımının beş ayda 2,2 milyar liraya çıktığı, kazancın iade edildiği basına yansıdı. Muhalefet iki görevdeki bakanın adını verdi; ikisi de reddetti, biri suç duyurusunda bulundu. Kazananların tam listesi hâlâ açıklanmadı.

Asıl soru: Bilen neden durdurmadı

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek 4 Kasım 2025'te söyledi: "Bazı fonlar üzerinden manipülasyon yapıldığını biliyoruz." O gün bu 131 fonda 297 milyar lira vardı. Eylül 2026'da 800 milyarı geçti. Yani büyüklüğün üçte ikisi uyarıdan sonra oluştu.

SPK da biliyordu. Yarız'a 2023 ve 2024'te "piyasa bozucu eylem"den ceza kesmişti. 2024'ten beri savcılığa rapor gönderiyordu. Ama fonlar TEFAS'ta satılmaya devam etti. Vatandaş "SPK denetliyor" diye aldı. Savcılık yazısı da bunu söylüyor.

Bilmek ile durdurmak arasında on ay var. Kriz o on ayda büyüdü. Dolandıranın suçu ayrı, seyredenin sorumluluğu ayrı. İkisinin de hesabı sorulmalı.

Fatura kime çıkıyor

Yatırımcıya. Ödenecek olan getiri değil, yatırılan ana para. O da fon başına en çok 1 milyon lira, avans olarak. Tazminat değil; tasfiye sonunda hesaptan düşülecek. Hazine'den para çıkmayacak; fonun kasasında ne varsa o. Kasada yoksa, şişirilmiş hisse nakde dönmezse, kayıp yatırımcıda kalır.

Borsaya. BIST 100 eylülde 2008'den beri en kötü ayını yaşadı. Fona hiç girmemiş yatırımcı da zarar etti.

Ekonomiye. JPMorgan, yüzde 3'lük büyüme tahmininde aşağı yönlü risk görüyor. Fitch ve Moody's ise kredi notuna doğrudan etki beklemiyor. Hükümet "sistemik risk yok" diyor: 131 fon, toplam fon değerinin yüzde 7,7'si. Bu doğru. Bankalar sağlam, para dövize kaçmadı.

Güvene. Asıl hasar burada. The Economist, Türkiye'nin "gelişen piyasa" statüsünün riske girdiğini yazdı. Tasarrufunu borsaya taşıyan orta sınıf geri çekiliyor. Bunun bedelini, halka açılıp kaynak arayacak dürüst şirket öder.

Beş tez

1. Küçük yatırımcı ana parasının çoğunu alır, büyük alamaz. Para piyasası fonları öder. Hisse fonlarında kayıp derin olur; çünkü o fiyatlar hiç gerçek olmadı.

2. Para mevduata ve altına döner. Fon sektörü küçülür. Ayakta kalan, büyük bankaların portföy şirketleri olur.

3. Dava yıllarca sürer. Sonucu belirleyecek olan tutuklu sayısı değil, yurt dışına çıkan paranın geri gelip gelmediğidir.

4. Kural sertleşir, sarkaç öbür uca gider. Halka arz zorlaşır. Suçsuz küçük şirket de finansman bulamaz.

5. Liste açıklanmazsa şüphe kalıcı olur. Çöküşten önce kim çıktı, ne kadar kazandı? Bu sorunun cevabı verilmeden güven dönmez.

Ne yapılmalı

Devlet

• Otomatik fren. Emsalinden kopan getiri ve tek hissede yığılma, kimsenin takdirine kalmadan incelemeyi ve satışı durdurmayı tetiklemeli.

• Kapıda test. Fon TEFAS'a girmeden likidite testinden geçmeli: "Yatırımcının yüzde 20'si çıkarsa ödeyebilir misin?"

• İlişkili hisseye yasak. Fon, kendi grubunun hissesiyle şişirilemez. 28 Ağustos kuralı doğruydu; ama çok geç geldi.

• Süre sınırı. Düzenleyici manipülasyonu tespit ettiği gün saat işlemeli. Belli sürede müdahale yoksa gerekçesi Meclis'e yazılmalı.

• Geri alım. Çöküşten önce çıkıp olağandışı kazananın kazancı yasayla geri alınmalı. "Gönüllü iade hesabı" hukuk değil, ricadır.

• Beyan. Bakan, bürokrat, düzenleyici ve yakınları fon ve hisse işlemini açıklamalı. Kapalı dönemde fona giren 12 kişi dahil.

• Tazmin fonu. Parasını sektör ödemeli, vergi mükellefi değil.

• Haberciye dokunma. Krizi yazan gazeteciyi ifadeye çağırmak piyasayı temizlemez. Veriyi açıklamak temizler.

Vatandaş

• Getiri mevduatı kat kat aşıyorsa sor: Bu para nereden geliyor? Cevap yoksa kaynak sensin.

• Fonun içine bak. Portföy dağılımı KAP'ta açık. Tek hisse ya da kurucunun kendi şirketi ağır basıyorsa uzak dur.

• "SPK onaylı" kalite belgesi değildir. Evrakın tam olduğunu gösterir, o kadar.

• Fon mevduat değildir. Devlet güvencesi yoktur.

• Tek sepete koyma. Lazım olacak parayı riskli fona yatırma.

• Mağdursan hakkını ara. Mutabakatı takip et, dökümlerini sakla, şikâyetçi ol, davaya katıl.

Bu kriz bir şeyi gösterdi: Uyarı yetmez. Bilen, durdurmakla yükümlüdür. Durdurmayan da hesap verir. Bu kural yerleşmezse sıradaki balonun adı değişir, mağduru değişmez.

Kaynaklar

• Medyascope: Fon krizi nasıl başladı, nasıl oldu, ne yapılabilirdi?

• Euronews: 17 fonda ödemeler başladı

• Euronews: Tam olarak ne oldu, şirketler neyle suçlanıyor?

• Hürriyet: Eski SPK Başkanı için soruşturma izni istendi

• A Haber: 3 milyar 88 milyon liralık virman trafiği

• Ekonomim: The Economist analizi

• Sözcü: JPMorgan değerlendirmesi

• Cumhuriyet: Uluslararası kuruluşların uyarıları

• Milliyet: 1 milyon liralık ara ödeme ne anlama geliyor?

• Medyascope: İki bakan iddiası ve yalanlama

• Karar: Gönüllü iade hesapları