İngiliz gizli belgelerinde Ekim 1923 (1): ‘Cumhuriyet fikri kabul görse de Mustafa Kemal’e muhalefet var’

BBC Türkçe, 1923'te Cumhuriyet ilanına yakın dönemde İngiltere'nin İstanbul'daki Yüksek Komiseri Nevile Henderson'ın Dışişleri Bakanlığı'na gönderdiği gizli raporları ve dönem İngiliz istihbarat belgelerini inceleyerek, İngilizlerin Türkiye'deki siyasi durumu nasıl değerlendirdiğini ortaya koyuyor. Belgeler, Mustafa Kemal'in Cumhuriyetçi kimliğinin 1919'dan beri İngilizler tarafından bilindiğini (Erzurum'daki Yarbay Rawlinson raporları da dahil), ancak saltanatın kaldırılmasından (1 Kasım 1922) sonra Cumhuriyet ilanının zaman ve şeklinin belirsiz kaldığını gösteriyor. Henderson, 25 Eylül 1923 tarihli mektubunda ülke adının (Türkiye Cumhuriyeti, Türk Halk Cumhuriyeti vb.) tartışıldığını, Mustafa Kemal'in işgal kuvvetleri çekildikten hemen sonra rejimi resmileştirmek istediğini, ancak buna karşı bir muhalefet grubu olduğunu kaydediyor. Bu muhalefetin İstanbul'da yoğunlaştığı, Dr. Nazım Bey gibi İttihatçı isimlerin ve Halife'nin, Refet Paşa (Bele) gibi figürlerle bir araya gelerek bir 'karşı darbe' ihtimalinin düşünüldüğü belirtiliyor. Akademisyenler (Doç. Dr. Ahmet Kuyaş, Prof. Sevtap Demirci), İngiliz analizinin İstanbul basınının Ankara karşıtı tonundan etkilenip muhalefeti abarttığını, asıl kırılmanın Lozan Barışı onaylandıktan (Haziran 1923) ve II. Meclis kurulduktan sonra olduğunu, muhalefetin Meclis dışında kaldığını vurguluyor. Henderson, Mustafa Kemal'in bir nevi saltanat/hanedan kurma ihtimaline (Latife Hanım'dan varis haberiyle) de atıfta bulunuyor.